!. Uit de Tora; Genesis 47:7vv
Het eerste voorbeeld betreft - met een NBV-term – het register van een tekst. De NBV bouwt die soms in de vertaling in waar de brontekst die mist. In de volgende tekst heeft de NBV niet op het register van de brontekst gelet. In de hier gegeven vertaling van de Societas Hebraica is voorts het ‘rijm’ van meat [met een taw en met een tet] in het Nederlands geïmiteerd (cursief). De bijzondere uitdrukking dagen der jaren komt buiten deze tekst slechts driemaal voor, maar is wel als het ware ingegeven door Genesis 5.
Jozef organiseert een audiëntie van zijn oude vader bij Farao; die heeft zich laten instruëren hoe hij die oude nomadenvorst moet aanspraken. ‘Als u hem naar zijn leeftijd vraagt, majesteit, spreek dan van de jaren van zijn dagen. Dan hebt u ongetwijfeld meteen contact.’

Jozef liet zijn vader komen
en staan voor Farao’s aangezicht.
Jakob zegende Farao.
Farao zei tegen Jakob:
        Hoeveel zijn de dagen van de jaren van uw leven?
Jakob zei tot Farao:
        De dagen van de jaren van mijn vreemdelingschap
        zijn een honderdtal en dertig jaar;
        ondertallig en kwaad zijn de dagen van de jaren van mijn leven geweest.
        Ze hebben niet de dagen van de jaren
        van het leven mijner vaderen bereikt
        in de dagen van hun vreemdelingschap.
Jakob zegende Farao en ging heen,
weg van het aangezicht van Farao.

Als men deze uitdrukking tot het taaleigen wil rekenen dan is duidelijk dat hier het taaleigen bewust tot teksteigen is gemaakt. In de NBV luidt deze passage zo:

Hierna bracht Jozef zijn vader bij de farao en stelde hem aan de farao voor. Jakob begroette hem met een zegenwens. De farao vroeg hem naar zijn leeftijd en Jakob antwoordde: ‘Honderddertig jaar heb ik nu op aarde rondgezworven. Mijn leven, dat ellendig is geweest, heeft nog maar kort geduurd, ik heb nog niet zo lang op aarde rondgezworven als mijn voorouders. Toen nam Jakob met een zegenwens afscheid van de farao.

2. Het tweede voorbeeld komt uit de Eerdere Profeten, het begin van Jozua 2. Het betreft hier de bijbelse aardrijkskunde. De gave van het land wordt in dit boek aanschouwelijk gemaakt in de gave van  Jericho (Jozua 6). Dat Jericho het land representeert, is een van de thema’s van het verhaal over Rachab:

Jozua zond twee mannen uit als verkenners... hij zei:
        Ga en bezie het land en wel Jericho....
[Ze komen bij Rachab de hoer en leggen zich daar neer. Het gerucht gaat intussen door de stad rond. ‘Ze zijn gekomen!’ en het bereikt de koning die zenuwachtig tegen Rachab laat zeggen:]
        Naar buiten, die mannen
        die bij je kwamen
        die in je huis zijn gekomen
        want om het hele land te verspieden
        zijn ze gekomen...

Bij bijbelse aardrijkskunde moet je niet allereerst zoeken in de atlas, maar op de plaats waar geschreven staat, placht Ben Hemelsoet te zeggen. Dat is niet tot de vertalers van de NBV doorgedrongen. Zij zagen op de kaart dat Jozua in Gilgal bij de Jordaan zat. De dichtstbijzijnde stad is Jericho. De streek daar omheen is voor Jozua en zijn mannen natuurlijk gevaarlijk vijandelijk terrein. Dat moet in de vertaling ‘historisch-geografisch’ uitkomen:

Hierna stuurde Jozua... er ... twee spionen op uit. Hij gaf hun de opdracht: ‘Verken het hele gebied, maar vooral Jericho.’
[De koning tegen Rachab]; ‘Lever ze uit, die mannen die bij je zijn, want ze zijn hier om te spioneren.’

Niets meer van de zenuwachtige sfeer van ‘ze zijn gekomen’, Het vier maal klinkende werkwoord is wegvertaald. Onvergeeflijk is echter dat men geen boodschap heeft aan het thema van het verhaal; Jericho als pars pro toto, deel voor het geheel, van het land dat JHWH zal geven. De zinsnede die de verteller zo opvallend nota bene in de mond van de koning van Jericho legt: ‘ om het hele land te verspieden zijn ze gekomen’ laat men zomaar weg!  

3. Een voorbeeld uit de Psalmen.
De grondwoorden zoals pada, vrijkoop uit dood of slavernij, vooral ivm de exodus, gala, lossen/verlossen, vooral ivm ‘land’, in dus de ommekeer uit de ballingschap, natsal [hif.] het breed gebruikte woord voor ontrukken uit [de muil etc], of redden uit [de greep etc], en vooral yasja [hif.] bevrijden, ze hebben alle hun eigen kleur. De NBV zet er de mixer op en gebruikt Nederlandse woorden te hooi en te gras. Wat is Yesjoeah? Je kunt het uitleggen met Psalm 118: 5
In mijn nood heb ik geroepen; ’Heer!’
En de HEER antwoordde, hij gaf mij ruimte. [NBV]
Op die vertaling is wel iets aan te merken, maar juíst is in ieder geval: nood (in het nauw zitten) tegenover ruimte. Wie uit de benauwdheid in de ruimte wordt gezet, is betrokken in yesjoeah, bevrijding en ervaart de vrijheid. Heel mooi, precies in deze psalm, de laatste van het Halleel [113-118] de serie psalmen die bij het feest van de uittocht uit Egypte behoort. Geen wonder dat hier vier maal het woord Yesjoea, Vrijheid klinkt; heel in het bijzonder in vers 14.
Martin Buber vertaalt:

Mein Stolz und Saitenspiel ist oh Er
Und ward meine Freiheit.

Dat hoeven we niet te imiteren, al zou het mooi zijn wanneer we iets vonden om JAH [Buber: oh Er, vgl halleloe JAH] in het Nederlands weer te geven. De NBV vertaalt:

De HEER is mijn sterkte, mijn lied,
hij gaf mij de overwinning.

Overwinning? Dat is natuurlijk jammer juist in deze exodus psalm, waarmee men vanuit Egypte de vrijheid van Sion tegemoet trekt.
Daar komt nog iets bij. De zanger van dit lied, kennelijk de koning, zingt in dit vers met Mozes mee. Hij citeert [en nog twee keer, maar hier zeer opvallend] het Rietzeelied, Exodus 15:2. Hij doet dat in het Hebreeuws, maar toch ook in de meeste vertalalingen, zeer exact. We kijken even hoe de NBV de gelijkluidende tekst in Exodus heeft vertaald:

De HEER is mijn sterkte, hij is mijn beschermer.
De HEER kwam mij te hulp.

Zouden de vertalers echt niet in de gaten hebben gehad dat het hier een – thematisch veelbetekend  - citaat betreft? Het gaat om de vrijheid, maar mag een vertaler zich zulke vrijheid veroorloven?
Ja ja, het luistert nauw.